1. YAZARLAR

  2. Mehmet Hanifi Alır

  3. KÜRT TARİH VE KÜLTÜRÜ Başlıklı yazı dizimizin 9'uncusu
Mehmet  Hanifi Alır

Mehmet Hanifi Alır

KÜRT TARİH VE KÜLTÜRÜ Başlıklı yazı dizimizin 9'uncusu

A+A-

KÜRT TARİH VE KÜLTÜRÜNDE (MÎR, AŞİRET, AĞA) İLE (SEYYİD, ŞEYH) VE MELELER'IN (DİN ALİMİ) ROLÜ, BUGÜNE YANSIMASI VE ŞİMDİKİ GERÇEKLİK

Başlıklı yazı dizimizin 9.üncü

C] KÜRT MELELERİ:

Dünya İnsanlık tarihinde, Sümerler rahip devletinden; Yunan ve Mısır kahin ve rahiplerinden; Hindu Brahmalarından; Moğol ve Türkî Şamanlarından; Musa (A.S) ve Harun’un verdiği İsrail halkı kurtuluş mücadelesinden; Hz. İsa (A.S.) Havari ve rahiplerinden; Sasani Zerdüşt din devletinden; Abbasiler dönemindeki mezhep imamı, muhaddis, müfessir ve müçtehitlerinden; İran, Selçuklu ve Osmanlı eğitici ve öğretici mollalarından; Kürt molla ve Meleler’ine kadar dinin ve din adamlarının toplumsal hayatta, toplumu yönlendirmede ve yaşamın gayesi olmada çok büyük etki ve anlamı olmuştur.

Mele ne demek? Kürt Meleliği ne anlam ifade ediyor? Kürt edebiyat, kültür, sosyal ve siyasal hayatında Melelerin rolü nedir?

• Kürt Meleliği; sade dua okuyan, hafızlık yapan, ölü yıkayan, dini tören ve ritöelleri yöneten bir yapı değildir. Daha çok kültür, ilim, irfan, irşat, akil adam, entelektüel ve arabulucu ifadesinde kendini bulan bir yapı.

• Mele kelimesi, Arapçada dolu, ilimle donanımlı anlamına gelmektir. Ama kelime kökeni, Arapçadan eski olabilir. Zira kelimenin daha geniş ve benzer anlamını Mezopotamya ve Aryan kültür deriliklerinde de bulabilmekteyiz. Örneğin;

Musa (A.S.) hikâyelerinde, Mısır ve İsrailoğulları ile alakalı anlatımlarda akil adamlar anlamında kullanılan ‘MELEE’ ; Medler’in din adamı ve sınıfı ‘MAG’; İran din adamı, imam ve rehber olarak ifade edilen ‘MOLLA’ kelime kökenleri ile ilintili olabilir.

• Mele kelimesi; Kuranı Kerim’de takriben 25 yerde, ‘MELEE’ olarak geçmektedir. Daha çok Hz Musa (A.S); hikâyelerini anlatırken toplumun ileri gelenleri, entellektüelleri, akil adamları, kanat önderleri olarak ifade edilmektedir.

• Medlerle ilgili kaynaklarda ise din adamları MAG olarak geçmektedir.

Nitekim Pers kralı Darius’tan önce, Med din adamları Maglar yaklaşık 25 sene Pers İmparatorluğunu ele geçirip çok adil bir şekilde idare etmişlerdir. İçinde Darius’un dâhil olduğu 6 İran ileri gelenleri bir araya gelip Herodot’un anlatımına göre şöyle diyorlar:

’’Biz İranlıyız ve başımızda Medyali bir Mag var, üstelik kulakları kesik bir Mag .’’ Sonra Darius’un yönetiminde Medyali Maglardan yönetimi ele geçirirler.

• MELE kelimesi; ister birbirinden etkilenen Aryan Mag ve Mezopotamya kökenli MELEE’den, isterse İranî Molla kelimesinden türemiş olsun, sonuçta din adamı yanında entellektüel, kanaat önderi, ileri gelen anlamını ifade etmektedir. Ki Kürtlerde de böyledir.

• İslam ve Kürt kültür; tarih, edebiyat, sosyal ve siyaset hayatında yer almış, etkili olmuş Kürt Medreseler geleneğinden:

- Selçuklu ve Osmanlı Medrese kuruluşlarında; ilim, irfan ve irşat geleneğinden Taceddin El kürdi, Molla Gorani, İdrisi Bitlisi, Ebu Suud gibi büyük medrese âlim ve danışmanları…

- Kürt Dil ve Edebiyatında: Melayê Cezeri, Feqiyi Teyran, Mele Ehmedê Xani, Melayê Batti vs…

- Kürt ilim ve İrfan geleneğinde: Bediüzzaman Hazretleri, Molla Sadreddin Yükseller, Mele Musa Celaliler vs…

- Kürt kültür ve tarih araştırmalarında: Rus Konsolos Alexender Jaba kanalı ile onlarca Kürt edebiyatı ile alakalı eserleri muhafaza eden ve ilk Kürt edebiyatı nesirlerinden sayılan kitabı yazan Molla Mahmudê Beyazidi; Basil Nikiti’ye öğretmenlik, danışmanlık ve tercümanlık yapan, Nikiti kanalı ile Kürt kültür değerlerini dünyaya tanıtan ve sonra şehit edilen Mele Sait ; Kürt dili ile onlarca kaynak eser yazan Mele Abdullah Varlı ve bir çok alanda eser veren Mele Abdurrahman Dürre vs…

- Kürt siyasi hayatında: Mele Selim, medrese geleneğinden beslenen Nakşi şeyhleri ve sülaleleri vs…

Gibi bu ocaktan yetişen yüzlerce büyük zat görürüz.

MELELER’in en önemli özelliği; mirler, seyitler ve şeyhler(kısmen) gibi babadan oğula değil, İlme dayanmaları ve Kürtlerin en entelektüel kesimi olmalarıdır.

Kısacası 19.yüzyılda; Tanzimat Fermanı’yla, tek taraflı olarak ortadan kaldırılan, merkeze bağlanan ve ağır vergi şartlarından dolayı isyan eden Babanlar, Botanlar gibi Kürt Mirlikleri yerine, genelde Nakşilikik, Seyitlik, Şeyhlik ve Medrese geleneği hem Kürt aşiretleri arasında hem aşiretlerle devlet arasındaki ilişkilerde denge unsuru olmuştur.

19.yüzyılın son çeyreğinde durum değişmiştir. Sultan Abdulhamit; yeni bir konsept, proje ve siyasi yapılanmayı devreye sokup 32 sene Osmanlı’yı ayakta tutmuştur. Bu yeni yapılanmanın, en önemli ayaklarında biri de Hamidiye Süvari Alayları, Aşiret Mektepleri ve Kürtleri Osmanlı’nın en önemli bir parçası ve koruyucu gücü haline getirmesidir.

Bu yazı toplam 28 defa okunmuştur.
Önceki ve Sonraki Yazılar

YAZIYA YORUM YAZ

Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.