1. YAZARLAR

  2. Mehmet Hanifi Alır

  3. KÜRT CAĞRAFYASINDA 3 HALİT 1 HALİDÎ
Mehmet  Hanifi Alır

Mehmet Hanifi Alır

KÜRT CAĞRAFYASINDA 3 HALİT 1 HALİDÎ

A+A-

KÜRT CAĞRAFYASINDA 3 HALİT 1 HALİDÎ

Bu yazının başlığı ilk etapta size garip ve anlamsız gelebilir. Amma okumaya beş dakikalık değerli zamanınızı ayırıp, derinliğine okursanız eminim boş olmadığını fark edeceksiniz.

Kürt Coğrafyasında Doğuda, özellikle Türkiye’nin Güney Doğusunda birçok ailede veya aşirette biz Halidî’yiz diye duyarsınız. Çünkü Xalidî’nın hem antik Kürt tarihinde hem Kürt İslam tarihinde hem de genel İslam tarihinde önemli bir yeri vardır.Halidîler kimdir ? Urartuların kurucularından Kürt Xaldi aşireti mensupları mi ? Mevlanâ Xalidê Bağdadî (Şehrezorî El Kurdî ) sülalesi mi veya tarikatı mensubu mu? Yoksa Ünlü İslam Komutani Xaid bin Welid sülelesi mi? Burda da sosyolojik ve tarihi bir gariplik vardır.O halde

Antik Xaldiler kimdir ?

Mevlanâ Xalidê Şehrezorî El Kûrdî (Bağdadî) kimdir ?

Xalid Bin Welid kimdir ? Nesli var miydi ?

Bunları tek tek tarihi misyonlar da göz önüne alarak irdeleyelim:

1] ANTİK XALDİ AŞİRETİ VEYA KRALLIĞI:

Antik Xaldi aşireti , Mittanî ve Hürrilere mensup Kürt Aşiret boylarından birilerine bağlantılı olması muhtemeldir.

Xaldiler,aynı zamanda Urartu Devletinin kurucusudur ki Urartu Devleti,bir çok halkın federasyonudur. Bu günkü mantıkla, ulusal Devlet mantığı ile bakarsak yanılırız.Zira büyük Devletlerin ve İmparatorlukların hepsi hiçbiri homojen değildir,birçok halkın birlikteliğinden müteşekkildir.Nitekim Urartuların Savaş Tanrısı Haldi’dır.Aslan üzerinde tasvir edilir.

Ünlü Yunan filizof ,tarihçi,gezgin ve asker Ksenofon ; M.Ö 4.yüzyılda Mezopotamya,Anadolu ve Karadenizle alakalı hatıra ve gözlem kitabında (Anabasis) Cizre,Botan ve Çevresinde Med Aşireti Kardukların Perslerden bağımsız yaşadığını,Ermanya ve Doğuda Xaldi aşiretinin Perslere bağlı yaşadığını belirtmektedir.

Xaldilerin ana merkezi bu günkü Ahlat ve civarıdır.Büyük bir ihtimalle Ahlat ismi de Halti (Xaldi) den gelmiş olabilir.

Hatta Bedirxan Paşanın mensup olduğu Azizan aşireti ile Şemsikan aşiretinin de Xaldilerin devamı olduğunu söyleyan araştırmacılar da vardır.Gerçek şu ki Xaldilerin bu coğrafyada mutlaka bir devamı vardır.

2] MEVLANÂ XALIDÊ ŞEHREZORÎ EL KÛRDÎ (BAĞDADÎ)

Mevlanâ Xalid (1779-1827),hem İslam alemine belki de İmam Rabbani’den sonra en çok etki alan yaratan hem de Kürt toplumu üstünde çok ciddi dini,siyasi ve tarihi etki yapan alim,mutssavif ,şair ve müceddiddir.

Mehmet Emin Zeki Beg’ın anlatımına göre Mavlanâ Xalid,Ünlü Kürt CAF aşireti Mikaili koluna mensuptur.Halen Kürt coğrafyasında Mikaili aşireti vardır.Nedense hiç sahip da çıkmiyorlar.Medrese eğitimini Süleymaniye Baban Emirliği Döneminde ünlü Kürt aile Şeyh Abdulkerim Berzeciden almıştır.Nakşî,Qadirî,Sühreverdi,Kubrevi ve Çişti 5 tarikatın icazetini Hindistan Delhilî Nakşibendi Şeyhi Abdullah Dehlevî’den almiştir.

Xalidî ,Balkanlar,Kırım,Güneydoğu Asya ,Dağıstan,Anadolu,Trakya,Suriye,Irak ve özellikle Kürt Coğrafyasında çok önemli bir etki yaratmıştır.Osmanlı sarayında etkili Şeyhül İslam Mekkizade Mustafa Efendi,İbni Abidin den Alusî Tefsirinin müellifi Mahmud El Alûsi ve bugün bildiğimiz tarikatların çoğu İstanbuldaki İskenderpaşa Nakşi Cemaatı,Sami Efendi Cemaati,Çarşamba Mamut Hoca Cemaati,İhlas çevresi Hüseyin Hilmi Işık Cemaatı ,Dağıstanlı Şeyh Şamil ,Şeyh Nazım Kıbrisî,Suriye Haznevî,Nehri Şeyhleri (Seyyid Taha Hakkarî, oğlu Şeyh Abdusselam ,torunu Osmanlı Meclisi Ayan Seyyid Abdulkadir),Arvasî Şeyhleri (Gewsi Hizan,Şeyh Hekim Arvasi,Menzil Cemaatı vs),Mala Seyda (Ş.Abdurrahman Taxi,Ş.Fethullah Verkanisi Vs) ,Küfreviler,Palu Şeyhleri (Ş.Ali Septi,Şeyh Saidi Pirani,Alırıza Septioğlunun dedesi) ,Ş.Muhammed Esad Erbilî (Sanatçı Mehmet Ali Erbil’ın dedesi ),Berzanî Şeyhleri (Ş.Abduselam Berzanî) vs hepsi Xalidî kolunun mensubudur.

Mevalanâ Xalid ve Nakşîbendilik,İslam Aleminde yaptığı irşadın yanında Kürt coğrafyasında da önemli siyasi ve tarihi bir rol oynamıştır. Zira 1800 yıllarına, 2.Mahmud’un ıslahatlarına kadar, Kürt Emirlikleri Yavuz Selim ile yaptıkları anlaşma çerçevesinde ademi merkeziyetçi ve özgür yaşarlardı.Nitekim Kürt Klasik Kültürü Melayê Cüzeyri’den Ahmedê Xanî ye kadar bu çerçevede gelişmiştir.

1800 lerden sonra Osmanlı’nın yaşadığı savaşlar,Gayri Müslim Osmanlı Tebâsı toplulukların isyanı ,Kavalılı Mehmet Ali Paşa isyanı gibi İslam toplumundan da bir takım sesler çıkması,Batının gelişmesi karşında Osmanlinin ezik kalması 2.Mahmud’un Devletin tüm yönetim biçim ve değelerini batıya endekslemesine yol açmiştir.

2.Mahmud’un Kürt Mirliklerinin Yavuz Sultan Selim ile yapılan anlaşmaların hepsini tek taraflı olarak fesh edip merkezi sisteme bağlaması Kürt Sorunu açısında da filmin başladığı yer olmuştur. Nitekim bunun akabında Babanlar,Bedirhanîler vs.bildiğimiz isyanlar başlamıştır.

İşte bu noktadan sonra Kürt Coğrafyasında Nakşi Tarikatı Rolü,Şeyhlik ve Seyyidlik ön plana çıkmiştir.Xalidîlerin en önemli özelliği islam birliği ve Osmanlıda birleşmesi.Nitekim Mevlanâ Xalid’ın 2.Mahmutla ilşkileri çok iyidir.Şeyhul İslami Mekkizade Mustafa Asım Efendi mürididir.

Nakşi Dergahları sade bir dergah değildir.Aynı zamanda bir Üniversite merkezidir.Arapça,Farsça,Osmanlica ve Kürtçe dilleri ile de eğitim veriliyordu.

Nakşilik üstünde kurulan denge ünsuru Cumhuriyete kadar devam etmiştir.Cumhuriyet Döneminde ise tersine Nakşî Şeyhleri isyanı başlamıştır.

Mevlanâ Xalid’ın neslinden kim kaldı? Bilidiğimiz kadarı ile Kendisi vebadan öldükten sonra Oğulları Bahaeddin ve Abdurrahman da aynı yıl içinde vebadan öldüler.Torunları mutlaka vardır.

3] XALİD BİN WELİD

Ünlü Komutan .Kureyş kabilesine mebsup çok iyi savaş eğitimi almış, çevik, zeki bir komutan .100 e yakın savaşa girmiştir. Girdiği hiçbir savaşı da kayb etmemiştir.

Müslülüman olmadan önce Müslümanlara ve sahabelere karşı müşriklerin komutanlığını yapan ve sahabelere çok zorluk yaşatan bir komutan.Uhud savaşında süvarilerin başında sahabeleri çembere alan 70 sahabenin ölümüne yol açan,Hendek savaşında bulunan,Müslüman olduktan sonra da hem Peygamber döneminde,hem Hz.Ebubekir Döneminde komutanlık yapan ,Hz Ömer Döneminde Hazine malı harcıyor veya kendi malını israf ediyor şikayetleri üzerine komutanlıktan alınan.

Bizansın egemenliğinde olan çoğunlukla Kürtlerin yaşadığı Diyarbakır fethinde İyaz bin Ganem komutasında surda giren komutan.Mezopotamya’nın,Suriye’nin ve Irak’ın fatihi.

Neslinden kim var ? Bu konu muhteliftir.Kimisine göre Diyarbakır’da Camiye ismi verilen Hz.Süleyman onun oğludur.Kimisine göre oğlu Süleyman kendisi ile beraber Suriyede vebadan vefat etmiştir.Kimisine göre oğlu Süleyman Mısır savaşında vefat etmiş olup nesli yoktur.

Kimisine göre iki oğlu daha vardı.El Muhacir Sifin Savaşında Hz Ali taraftarı idi orda öldürüldü.Diğer oğlu Abdurrahman Sifin savaşında Muaviye yanında yer aldı.Eksri kanata göre de neslinden 40 kişi vadı .Hepsi vebadan öldü. Zürriyetinden kimse kalmdı.

Pekiyi ,Kürt Coğrafasındakı Xaldîler kimdir ? Antik Xaldi aşireti devamı mi ? Mevalana Xalidîler mi ? yoksa Xalid Bin Welid torunları mı ?

Genelde biz Xalid Bin Welid sülalesiyiz diyorlar. Acaba ? Yani 3 Xalid bir Xalid’te birleşmiştir ! İşte sosyolojik ve tarihi garipliğimiz .

Bu yazı toplam 315 defa okunmuştur.
Önceki ve Sonraki Yazılar

YAZIYA YORUM YAZ

Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.